Pronkjuweel aan de grachtengordel

Een artikel uit het tijdschrift Monumentaal, april 2020

MONUMENTAAL NO. 2 2020 | 24-29

TEKST: FRITS VAN WOLVEREN, FOTOGRAFIE: SUZAN BAARS

 

Pronkjuweel aan de grachtengordel

Restauratie geeft gevel Huis met de Hoofden weer glans 

Eind vorig jaar is de gevelrestauratie van het Huis met de Hoofden aan de Keizersgracht 123 te Amsterdam voltooid. Daarmee is een nieuwe stip gezet op de tijdlijn van het monumentale pand, waarvan het vooraanzicht volgens deskundigen behoort tot de mooiste en meest authentieke gevels van de grachtengordel.

De Ritman-collectie of de Bibliotheca Philosophica Hermetica is onder boekenliefhebbers met recht een magische naam. Harry Mulisch kwam er graag studeren, Umberto Eco en Dan Brown waren op bezoek. Zij bogen zich daar over de real thing, de eeuwenoude boeken waarop ze hun historische thrillers baseerden. Bij Ritman vonden ze de geheimzinnige ‘dwars-denkers’ van de vroegmoderne tijd: alchemisten, visionairen en mystici, humanisten en zelfs een enkele vroege Verlichter. 

Kleurrijk palet bewoners

In zijn bijna 400-jarige geschiedenis heeft een kleurrijk palet families en organisaties het Huis met de Hoofden aan de Keizersgracht 123 in Amsterdam bewoond: Kunsthandel De Roos (1779), de HBS (1865), het Conservatorium (1909-1931) en het Gemeentelijke Bureau Monumentenzorg (1983).
Het past in de traditie van het rijksmonument dat nu The Embassy of Free Mind, het museum en de Bibliotheca Philosophica Hermetica (BPH) er zijn ondergebracht. De gevelrestauratie is mede tot stand gekomen door bijdragen van de Stichting Gansoord, het Hendrik Muller fonds, het Edith Oen-Oei Schone Kunsten Fonds, de provincie Noord-Holland en particulieren.Vandaag de dag biedt het Huis met de Hoofden onderdak aan de Embassyof the Free Mind(EFM): een Nederlands museum, bibliotheek en een platform voor het vrije denken, geinspireerd op het gedachtegoed van de Bibliotheca Phi- losophica Hermetica-collectie.
De 17e-eeuwse industrieel en mecenas Louis de Geer noem- de het opvallende rijksmonument aan de Keizersgracht in zijn tijd 'een koppig huis' Daarmee doelde hij niet alleen op de gevel, maar ook op de eigenzinnigheid en tegendraads- heid van de Amsterdammers die er gedurende bijna 400 jaar een thuis vonden. Van de familie De Geer waren vier generaties in het patriciershuis woonachtig.

Verscheidenheid

In de loop van de tijd bood het Huis met de Hoofden onderdak aan een grote verscheidenheid aan personen, organi- saties en instellingen. Het bijzondere pand doorstond de tand des tijds glansrijk. Diverse eigenaren onderkenden het belang van onderhoud en bescherming.
Volgens Jozef Ritman, namens de Embassy of the Free Mind verantwoordelijk voor de opknapbeurt, worden de restauratie en verbouwing in fasen uitgevoerd.
"We blijven als museum gedurende de werkzaamheden open. De aanpak van het gebouw omvat meer dan het vooraanzicht. Ook het dak, de zij- en achtergevel zijn in het plan opgenomen. Na afronding in de loop van 2020 worden de bovenste verdiepingen en het souterrain verbouwd en opnieuw ingericht. Verder komt er een lift. Maar omdat de voorgevel het visitekaartje van het gebouw is, hebben we die als eerste onder handen genomen".

Restauratieplan

Het restauratieplan voor het Huis met de Hoofden is al in 2016 opgesteld door architect Hans Vlaardingerbroek. Voorafgaand aan de daadwerkelijke uitvoering is april vorig jaar kleuronderzoek verricht door Olga van der Klooster van ABK Plantage-Zorg en Hoop. De architectuurhistorica is gespecialiseerd in oud kleurgebruik en schilderingen.
Van der Klooster onderzocht o.a. eerdere verbouwingen en restauraties. Aquarellen van Cornelis Springer (1817-1891) en stadsgezichten van Jan Van der Heyden (1637-1712) kwa- men daarbij van pas. Het bronnenonderzoek is aangevuld met ter plaatse genomen verfmonsters met een stereom- icroscoop. Van der Klooster: "Daarbij zijn weinig verflagen aangetroffen, zodat mijn kleuradvies vooral is gebaseerd op historische afbeeldingen".

Zandstenen borstbeelden

Het Huis met de Hoofden, ontworpen door bouwmeester en beeldhouwer Hendrick de Keyser, pronkt op twee percelen. Het dubbele pand is oorspronkelijk bedoeld als woon- en werkhuis.
Architectuurhistorisch is het bijzonder vanwege de sym- metrisch ingedeelde voorgevel, een combinatie van rode baksteen en Bentheimer zandsteen, rijk versierd met baar- den, blokjes, vazen en obelisken. De voorgevel is een fraai uitgevoerde trapgevel, ook wel getypeerd als 'Amsterdamse renaissance'

In de pui zijn zes grote zandstenen borstbeelden (hoofden) opgenomen die verwijzen naar Romeinse goden (mythologie). Verder valt het familiewapen van Louis de Geer op die het huis in 1634 kocht.
De attributen, bij de hoofden van de afgebeelde goden, verzinnebeelden om welke godheid het gaat: Apollo (laurier - kunsten), Ceres (graan - landbouw), Mercurius (kooplui en de god Hermes), Minerva (verstand en wijsheid), Bacchus (wijn en feesten) en Diana (godin van jacht en geboorte).
Ook de geveltopbekroning en de leeuwenkop van het Huis met de Hoofden zijn gerestaureerd. Opmerkelijk is verder de gevelsteen met de naam van de Tsjechische pedagoog en filosoof Jan Amos Comenius die er van 1656 tot 1670 heeft gewoond. De borstbeelden aan weerszijden van de deur verbeelden het ideaal van de Mercator Sapiens, de wijze koopman.

Integraal onderdeel ontwerp

De volgorde van de borstbeelden heeft een logisch verband.
Er is sprake van een zeker evenwicht tussen vrouwelijke en mannelijke goden.
Eenduidigheid is er niet over het antwoord op de vraag wan- neer de 'zes hoofden' zijn aangebracht. Of de eerste opdracht- gever tot de bouw Nicolaas Sohier, een rijke Vlaamse kousen- en effectenhandelaar, de beelden in 1622 liet aanbrengen of dat ze later door Lodewijk de Geer in 1634 zijn toegevoegd, is onduidelijk.
Voor Jozef Ritman bestaat er geen twijfel dat de beelden integraal onderdeel uitmaakten van het eerste ontwerp. "Nicolaas Sohier, kunst- en cultuurliefhebber, heeft het zo bedoeld. Van oorsprong Vlaming was hij bevriend met de schilder en archi- tect Peter Paul Rubens. Rubens liet in dezelfde tijd (1610-1622) een palazzo bouwen aan de Wapper in Antwerpen. Ook daar zien we borstbeelden in de gevel die verwijzen naar Italiaanse renaissance". Volgens architectuurhistorica Olga van der Klooster is een en ander aannemelijk want de cultuurstroom liep destijds van het zuiden naar het noorden.

Kruisvensters met glas-in-lood

Belangrijk onderdeel van de gevel van het Huis met de Hoofden is de entree.
"Voorbijgangers dienden in de 17e eeuw te ervaren dat het huis bewoond werd door iemand die vertrouwd was met de ideeen van de klassieke oudheid", weet Ritman. "Bij de ingang zien we links en rechts Hermes en Minerva, wat toont dat de bewoners affiniteit hadden met de hermeti- sche wijsheid"
De gevel is verder versierd met banden, blokjes, klauw- stukken, vazen en leeuwenmaskers. Bij de restauratie zijn de kruisvensters hersteld. Ritman:" Hiertoe behoren ook de glas-in-loodramen, die we in authentieke staat hebben teruggebracht. Het glas-in-lood dateert oorspronkelijk uit 1622, maar is in 1908 verwijderd bij een ingrijpende verbou- wing toen de schuifvensters zijn geplaatst"

Stoep

De hardstenen stoep was eveneens onderdeel van de gevelrestauratie. Deze ingangspartij bestaat uit een dubbel trottoir met originele 17e-eeuwse balusters (geprofileerde zuilen).
Ook hier zijn, gegeven de uitkomsten van het kleuronder- zoek, elementen ingekleurd en verguld. Het interieur bevat tevens onderscheidende aspecten die verwijzen naar de rijke geschiedenis waaruit o.a. blijkt dat het Huis met de Hoofden toevluchtsoord was voor vrijdenkers als Comenius en Spinoza.