Ketters museum begint laboratorium voor alchemie

Een artikel uit het NRC, 12 november 2020

NRC 12-11-2020

TEKST: PAUL STEENHUIS

Ketters museum begint laboratorium voor alchemie

Museum Embassy of the Free Mind, opgezet rond de Ritman-bibliotheek met mystieke en magische boeken, wil de denkwereld van alchemisten toegankelijker maken met een ‘hands on’ alchemielaboratorium.

De illustratie van de 16de-eeuwse kunstenaar Hans Vredeman de Vries uit het boek ‘Amfitheater van de eeuwige wijsheid’ uit 1595 vormt de inspiratie voor de inrichting van het alchemielaboratorium.

                         Beeld H. Vredeman de Vries / Collectie Museum Embassy of the Free Mind

 

Na drie jaar breidt het Amsterdamse museum de Embassy of the Free Mind, een kenniscentrum rond historische mystieke, religieuze en ketterse boeken, zijn activiteiten uit. Met drie nieuwe stappen hoopt het museum, dat in 2017 door bestsellerauteur Dan Brown geopend werd, het publieksbereik verder te vergroten, zegt museumdirecteur Esther Ritman.

Om te beginnen opent volgend jaar een nieuw ‘hands on’ alchemielaboratorium in historische stijl in het 17de-eeuwse museumpand, het ‘Huis met de Hoofden’ aan de Keizersgracht 123. Bezoekers mogen daar zelf proefjes doen. Zoals de alchemisten deden, die al experimenterend de raadsels van de wereld probeerden te ontcijferen, en geheime wijsheid zochten. Zo probeerden ze de Steen der Wijzen te vinden, waarmee ze dachten goud te kunnen maken. „In onze bibliotheek hebben we veel historische boeken over alchemie”, vertelt Ritman. „Zo’n alchemielab zorgt voor een laagdrempelige toegang tot de denkwereld van de alchemisten, die de voorlopers waren van moderne wetenschappers.” Isaac Newton, beschrijver van de zwaartekracht, was bijvoorbeeld een alchemistische vrijdenker.

Het alchemielab wordt ontwikkeld door historicus Peter Forshaw, hoofd van het onderzoeksinstituut van het museum, docent en expert op het gebied van alchemie en occulte stromingen. Inspiratie voor de inrichting van zo’n lab is de illustratie van de 16de-eeuwse kunstenaar Hans Vredeman de Vries uit het boek Amfitheater van de eeuwige wijsheid uit 1595.

De tweede nieuwe ontwikkeling voor de Embassy of the Free Mind is de terugkeer van een deel van de oorspronkelijke Bibliotheca Philosophica Hermetica naar Amsterdam. De bibliotheek met meer dan 30.000 historische manuscripten en boeken over religie, filosofie, mystiek, hermetica die door zakenman Joost Ritman sinds 1960 zijn bijeengebracht, vormt de kern van het museum. In 2010 werd een deel van die bibliotheek, zo’n 4.500 boeken, die door het Rijk waren opgekocht als beschermd cultuurbezit, verhuisd uit Ritmans Amsterdamse bibliotheek naar de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag.

Digitaal ontsluiten

Wetenschappers konden er daardoor niet meer bij. Begin november 2020 is dit ‘rijksdeel’ van de Ritman-collectie teruggekeerd naar Amsterdam, en wel naar de afdeling Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam. Bestuurslid Pim Levelt van het museum de Embassy of the Free Mind: „We zijn heel blij dat de boeken nu terug zijn in Amsterdam, en dat de huidige minister van Cultuur de maatregel van oud-staatssecretaris Halbe Zijlstra heeft teruggedraaid. Wetenschappers kunnen er nu weer bij. Het was natuurlijk nog mooier geweest als het weer bij onze collectie was teruggekomen, maar we gaan nu met de universiteit alles samen catalogiseren en digitaal ontsluiten.”

De digitale toegankelijkheid van de boeken is van belang voor onderzoek én publieksbereik, zegt Esther Ritman. Het museum trekt een relatief jong publiek: een derde van de 20.000 bezoekers en 80.000 online volgers is jonger dan vijfendertig. „Wij proberen om via het gedigitaliseerde beeldmateriaal uit de boeken interesse voor de inhoud te wekken. Dat spreekt aan. Veel jongeren zijn nieuwsgierig hoe er vroeger over de samenhang van alles werd nagedacht, en hoe je als individu je daartoe verhoudt. Daarover gaan veel van onze boeken.”

De volledige illustratie uit het boek Amfitheater van de eeuwige wijsheid uit 1595 van de 16de-eeuwse kunstenaar Hans Vredeman de Vries.

                         Beeld H. Vredeman de Vries / Collectie Museum Embassy of the Free Mind

 

Amsterdam 750

Het museum wil, tot slot, ook een bijdrage leveren aan het „opnieuw definiëren van wat het vrije woord, de vrije geest inhoudt”, in het kader van het aanstaande 750-jarig bestaan van Amsterdam in 2025. Ritman: „In ons project ‘Amsterdam, wie ben jij?’ nodigen we mensen uit van alle 180 verschillende nationaliteiten in de stad om hier hun sprookjes en muziek te laten horen. Ons museum richt zich op de historie van mensen die universele wijsheid, over verschillende religies heen, zoeken. Het vrije woord is niet alleen maar atheïstisch.”

Daarnaast wil het museum zijn rol uitbreiden als ontmoetingsplaats voor vrije geesten uit de wetenschap, zoals jonge talenten uit verschillende disciplines. En ook voor zakenlieden die zoeken naar een nieuwe maatschappelijke (en duurzame) rol, zegt bestuurslid Ignaz Anderson. Dat past in de renaissancetraditie van de mercator sapiens, de wijze zakenman, die investeert in kunst en wetenschappen, de traditie die zakenman Joost Ritman inspireerde tot het stichten van de bibliotheek en het museum.